ماهنامه موسیقی جنوب
ضمیمه روزنامه صبح ساحل
زیرنظر شورای سردبیری

صبح ساحل
محمد ذاكري
مرتضي صفا
حسن بردال
فرهاد محمدي
علي رضايي شريف
حميد عوض زاده
سیاورشن
-'طراح قالب'-

 

هنر هر سرزمینی متاثر از طبیعت و نوع زندگی مردم آن دیار است. ریتم و ضرباهنگی که در لحظه لحظه زندگی مردم ‌این خطه جاری بوده و هست پیوندی ناگسستنی با دریا، آفتاب و گرما دارد و می‌توان آن را محرکی جهت مقابله و رویارو شدن با مصائب زندگی در کنار شرجی و فقر امکانات در گذشته و حال دانست.

روح مردم ‌این دیار که با ریتم پیوندی دیرینه دارد با پناه بردن به چنین ضرباتی بر پوست و چوب به آرامش و سکون رسیده و ‌این آوا‌های برآمده از احساس چنان غنایی به زندگیشان ارزانی داشته که در چنبره ناملایمات روزگار هیچ‌‌گاه کمبودی در زندگی خود احساس نمی‌کرده‌اند.

حفظ و اعتلای نوای دل‌انگیز دهل و کسر و پیپه1 به عنوان میراث گرانبهای سرزمین اجدادی‌مان که از پس سال‌های دور نسل به نسل و سینه به سینه تا به امروز رسیده نیازمند تلاشی جدی و علمی ‌است و ‌این مهم میسر نمی‌گردد مگر به دست فرزندان همین آب و خاک.

بر آن شدم تا با مکتوب نمودن محصول هم‌نوازی ‌این سه ساز کوبه‌ای به خط بین‌المللی نت، گامی ‌هر چند کوچک در راه ثبت فرهنگ شفاهی ‌این مرز و بوم بردارم، باشد که راهنمایی صاحب‌نظران بزرگوار بر غنای ‌این کار بیافزاید و مرا در ادامه ‌این راه مشتاق‌تر نماید.

این ریتم که توسط سه ساز کوبه‌ای دهل و کسر و پیپه نواخته می‌شود چهار ضربی ترکیبی2 است که شرح آن با واحد ضرب سیاه نقطه‌دار 3 در زیر خواهد آمد یعنی ریتمی ‌با کسر میزان دوازده هشتم. 4

 

دهل در شروع به تنهایی در حالی که دو ساز دیگر در سکوت 5 هستند با ضربات خود آغازگر ریتم خواهد بود که وظیفه تعیین سرعت6 ، نگهداری و تغییرات آن را برعهده خواهد داشت. دهل در هر دوره زمانی7 شش نت سیاه را بدین صورت اجرا می‌کند. ضربه اول و چهارم از نوع Open tone8 بوده که بر روی ضرب اول و سوم میزان (ضرب قوی و نیمه قوی میزان) قرار می‌گیرد و پس از هر ضربه Open tone دو ضربهFinger tone) 9) نواخته می‌شود که هیچ‌کدام سر ضرب نیستند و در حقیقت ضرب دوم و چهارم میزان به ترتیب بین دو ضربه Finger tone که نت سیاه دوم - سوم و پنجم - ششم هستند واقع خواهد شد به عنوانی دیگر اگر یک میزان را دوازده نت چنگ در نظر بگیریم بر چنگ‌های اول و هفتم (اولین چنگ تریوله10 اول و سوم) ضربه Open tone و بر چنگ‌های سوم، پنجم، نهم و یازدهم ضربه Finger tone خواهد بود.

پس از اجرای یکی دو میزان توسط دهل نوبت به نوازنده کسر است تا به ریتم ملحق شود ولی او به یک‌باره تمامی ‌وظایف خود را اجرا نمی‌کند، بلکه نصف میزان را اجرا می‌کند و نیمه دیگر را دهل به تنهایی یک ضربه Open tone و دو ضربه Finger tone می‌نوازد و پس از چند سئوال و جواب بین کسر و دهل،کسر تمامی ‌وظایف خود را در میزان‌های بعد اجرا می‌کند و ریتم رفته رفته کامل‌تر می‌شود.

کسر در نواختن ضربات خود در یک میزان چهار تریوله چنگ اجرا می‌کند. چنگ‌های پنجم، هفتم و یازدهم از نوع ضربه Slap)11) هستند، که نقش بسیار مهمی ‌در نوازندگی ‌این ساز دارند و نوازنده برای بهتر نشان دادن ‌این ضربات چنگ‌های پیش از آن را از نوع ضربات Muffle tone)12) اجرا می‌کند تا ضربات محکم Slap در حالی نواخته شود که پوست کاملا خفه شده باشد. باقی ضربات اجرا شده توسط نوازنده کسر از نوع Open tone می‌باشد.

در ‌اینجا جدال پوست با چوب پیپه13 آغاز می‌گردد. پیپه که نماینده تمام عیار ضد ضرب14‌این ریتم است تمامی ‌سرضرب‌های خود را خفه می‌نماید و چه زیبا نیمه اول میزان یعنی دو ضرب را چون دهل به شکل سیاه و نیمه دوم را چون کسر دو تریوله چنگ اجرا می‌کند و ‌این روند در تمامی ‌میزان‌ها برای پیپه ادامه می‌یابد. در ابتدای میزان پیپه سکوت سیاه دارد که منطبق بر ضربهOpen tone دهل می‌باشد و دو ضربه Finger tone دهل را با ضربات محکم چوبی که کمی ‌انحنا دارد تقویت می‌کند و در نیمه دوم میزان ابتدا با نگه‌داشتن پوست پیپه توسط دست مخالف دارای چوب، سکوت سیاه نقطه‌دار را اجرا می‌کند و ضرب آخر میزان را سه نت چنگ به صورت تریوله با ضربات محکم چوب اجرا می‌کند.

بدین‌گونه رقص و بازی ‌این سه نوازنده تحت عنوان دهل کسر بندری ادامه می‌یابد و ‌این ریتم جان می‌گیرد و معمولا از سرعت پایین شروع شده و درطول اجرای قطعات بتدریج اوج می‌گیرد و در همان اوج به کار خود خاتمه می‌دهد.

1. دهل، کسر، پیپه: Dohol, Kaser, Peepa سه نوع از ساز‌های کوبه‌ای استان هرمزگان در اندازه‌‌های مختلف، تشکیل شده از استوانه تو خالی چوبی با دو سر پوشیده شده از پوست.

2. چهار ضربی ترکیبی Compound Quadruple Time :وزن ترکیبی وزن‌هایی هستند که هر واحد ضرب در آنها به سه قسمت مساوی تقسیم شده است و دارای تقسیمات سه تایی هستند.

3. واحد ضرب سیاه نقطه‌دار: همانگونه که در توضیح وزن ترکیبی آمد برای‌اینکه واحد ضرب دارای تقسیم سه تایی شود بایستی واحد ضرب وزن ساده را نقطه دار کنیم.

4. کسر میزان Time Signature : تقسیمات مساوی زمانی هر قطعه موسیقی میزان نام دارد که عدد کسری آن معرف شکل واحد ضرب و تعداد آن در یک میزان می‌باشد. کسر میزان دوازده هشتم در واقع وزن ترکیبی چهار ضربی میباشد که بیانگر هر میزان با چهار سیاه نقطه دار است.

5. سکوت Rest : لحظه‌ای که موسیقی ساکت می‌شود و نوازنده صدایی اجرا نمی‌کند و همانند صدا‌های موسیقی دارای زمان‌های مختلف می‌باشد.

6. سرعت یا تندا Tempo : تندی یا کندی هر قطعه موسیقی را تندای آن می‌نامند.

7. دوره زمانی Measure : یک میزان از قطعه موسیقی دوره زمانی آن نامیده می‌شود.

8. Open tone :‌این صدا دارای مشخصه ویژه‌ای در ساز‌های کوبه‌ای می‌باشد و در اجرای آن انگشتان دست به مانند سلام نظامی ‌به هم چسبیده و بند‌های انگشتان ضربه‌ای به نزدیکی کناره ساز وارد می‌سازد و سریع پوست را رها می‌کند تا صدای رسا و قوی پوست ادامه پیدا کند.

9. Finger tone : در‌این ضربه انگشتان دست در حالی که به هم چسبیده اند به کناره ساز ضربه وارد می‌سازند.

10. تریوله Triplet : در تقسیم سه بر دو درواقع کشش سه نت تشکیل دهنده آن با مجموع دو نت از تقسیمات دوتایی آن برابر است که در‌این مقاله منظور همان دسته سه تایی نت چنگ می‌باشد.

11. Slap : در‌این ضربه انگشتان دست کمی‌خمیدگی دارند و در حالیکه کف دست بر روی کناره ساز فرود می‌آید انگشتان با شدت برروی پوست ضربه‌ای وارد می‌سازند.

12. Muffle tone : اجرای‌این ضربه شبیه به اجرای Open tone می‌باشد با‌این تفاوت که انگشتان پس از اجرای صدا بایستی روی پوست باقی بماند تا صدای طنین پوست ادامه پیدا نکند و صدای خفه‌ای از آن تولید شود.

13. چوب پیپه Stick : در نت نویسی ساز‌های کوبه‌ای ضربات چوب را با Stick نمایش می‌دهند.

14. ضد ضرب Contre temps : هرگاه جای ضرب قوی یا قسمت‌‌های قوی ضربها در یک یا چند میزان سکوت بیاید و در ضرب ضعیف صدا ظاهر شود ‌این حالت را ضد ضرب می‌نامند.

لينك ثابت | نويسنده | موضوع | تاريخ |